"Ngoài Đại Nội" dễ khiến người đọc hình dung mọi công trình còn lại đều nằm cách xa trung tâm cố đô. Thực tế không hẳn vậy. Một số di tích triều Nguyễn vẫn nằm trong phạm vi Kinh Thành Huế, chỉ là ở ngoài khu vực Hoàng Thành - Tử Cấm Thành mà người ta quen gọi chung là Đại Nội. Số khác thì thật sự nằm ngoài Kinh Thành, có nơi cách trung tâm vài cây số, có nơi gắn với những chức năng ít được nhắc đến như lưu trữ văn thư, giáo dục Nho học hay nghi lễ tế trời.
Bài viết này gom lại tám công trình thuộc nhóm đó, phân theo vị trí và chức năng, để bạn biết nên xem thêm gì sau khi đã tham quan Đại Nội.
Có thể chia tám công trình thành hai nhóm chính. Nhóm thứ nhất vẫn nằm trong vòng thành Kinh Thành nhưng ở ngoài khu vực Hoàng Thành, tức ngoài Đại Nội theo cách hiểu thông thường. Nhóm thứ hai nằm hẳn bên ngoài Kinh Thành. Riêng Văn Miếu và Quốc Tử Giám cần tách rõ về vị trí vì đây là hai công trình khác nhau và Quốc Tử Giám từng được chuyển địa điểm.
Di tích Loại hình Vị trí tương đối Nên xem khi quan tâm đến Điện Long An Cung điện cũ, nay là không gian bảo tàng Trong Kinh Thành, ngoài Hoàng Thành Cổ vật cung đình, lịch sử di chuyển và thay đổi chức năng công trình Tàng Thư Lâu Kho lưu trữ của triều Nguyễn Trong Kinh Thành, trên hồ Học Hải Hệ thống văn thư, lưu trữ dưới triều Nguyễn Không gian Văn hóa Lục Bộ Không gian gắn với khu công sở triều Nguyễn Trong khu vực Kinh Thành Bộ máy hành chính và hệ thống Lục Bộ Cung An Định Phủ riêng, sau phát triển thành cung điện Ngoài Kinh Thành, phía nam khu trung tâm Đời sống hoàng gia giai đoạn cuối triều Nguyễn Văn Miếu - Quốc Tử Giám Huế Thờ tự Nho học và giáo dục Văn Miếu ở ngoài Kinh Thành; Quốc Tử Giám hiện nằm trong Kinh Thành, ngoài Đại Nội Nho học, giáo dục và khoa cử triều Nguyễn Điện Voi Ré - Long Châu Miếu Miếu thờ Ngoài Kinh Thành, khu vực Thủy Biều Vai trò của voi chiến và tín ngưỡng liên quan dưới triều Nguyễn Đàn Nam Giao Đàn tế lộ thiên Ngoài Kinh Thành, phía nam Nghi lễ tế Trời - Đất của các vua Nguyễn Đấu trường Hổ Quyền Đấu trường lộ thiên Ngoài Kinh Thành, gần Điện Voi Ré Tượng binh, hoạt động trình diễn và sinh hoạt cung đình
Tòa nhà đang được sử dụng làm không gian trưng bày cổ vật cung đình ngày nay không phải công trình nằm nguyên tại một vị trí từ khi mới xây dựng. Điện Long An được xây năm 1845 dưới thời vua Thiệu Trị, ban đầu thuộc khu cung Bảo Định ở bờ bắc sông Ngự Hà.
Năm 1908, công trình được di chuyển đến vị trí hiện nay để làm Tân Thơ Viện. Đến năm 1923, Điện Long An trở thành không gian trưng bày chính của Bảo tàng Khải Định, tiền thân của Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế ngày nay. Vì nằm trong Kinh Thành nhưng ngoài khu vực Hoàng Thành, Điện Long An là ví dụ khá rõ cho việc "ngoài Đại Nội" không đồng nghĩa với "ngoài Kinh Thành". Lịch sử kiến trúc và quá trình thay đổi công năng được trình bày kỹ hơn trong bài riêng về Điện Long An Huế.
Một triều đình tồn tại hơn một thế kỷ tạo ra khối lượng lớn công văn, sổ sách từ các bộ, nha môn và cơ quan hành chính. Tàng Thư Lâu được khởi dựng năm 1825 và hoàn thành năm 1826 dưới thời Minh Mạng, trên một hòn đảo giữa hồ Học Hải trong Kinh Thành Huế.
Công trình đóng vai trò là nơi lưu trữ tài liệu của triều Nguyễn. Vị trí biệt lập giữa hồ giúp công trình tách khỏi khu dân cư và các công trình xung quanh, còn tầng lưu trữ được thiết kế với nhiều cửa và khoảng thông thoáng để không khí lưu chuyển, hỗ trợ việc bảo quản tài liệu giấy. Sau thời gian dài xuống cấp, Tàng Thư Lâu được trùng tu từ năm 2015 và mở cửa trở lại vào năm 2021. Bài về Tàng Thư Lâu có phần riêng về kiến trúc, chức năng lưu trữ và lịch sử của công trình.
Lục Bộ gồm Lại, Hộ, Lễ, Binh, Hình và Công, là hệ thống sáu cơ quan quan trọng trong bộ máy hành chính của triều Nguyễn. Các cơ quan này đảm nhiệm những lĩnh vực khác nhau của việc quản lý nhà nước, tách biệt với không gian thiết triều và sinh hoạt của nhà vua trong Hoàng Thành.
Không gian Văn hóa Lục Bộ hiện nay tại 79 Nguyễn Chí Diểu gắn với khu vực Bộ Học dưới triều Nguyễn, vì vậy không nên hiểu địa điểm hiện tại là toàn bộ khu Lục Bộ lịch sử. Nơi đây hiện được khai thác như một không gian giới thiệu tư liệu và một số hoạt động văn hóa mang phong cách cung đình. Nếu muốn tìm hiểu sâu hơn về cấu trúc Lục Bộ và vai trò của khu vực này trong bộ máy triều Nguyễn, có thể xem bài riêng về Không gian Văn hóa Lục Bộ.
Không phải mọi cung điện triều Nguyễn đều gắn với việc thiết triều. Cung An Định nằm trên đường Phan Đình Phùng, bên bờ sông An Cựu, ở ngoài phạm vi Kinh Thành Huế. Đây vốn là phủ riêng dành cho Nguyễn Phúc Bửu Đảo, tức vua Khải Định sau này, trước khi được phát triển thành một quần thể kiến trúc mang dấu ấn rõ của giai đoạn cuối triều Nguyễn.
Kiến trúc Cung An Định nổi bật bởi sự kết hợp giữa yếu tố truyền thống và ảnh hưởng phương Tây. Công trình sau đó gắn với vua Bảo Đại và gia đình hoàng gia trong nhiều giai đoạn khác nhau. Vị trí tách khỏi Kinh Thành cũng cho thấy không gian sinh hoạt của hoàng gia thời Nguyễn không chỉ giới hạn trong khu vực Đại Nội. Bài về Cung An Định có phần chi tiết hơn về lịch sử hình thành, kiến trúc và cách tham quan.
Văn Miếu và Quốc Tử Giám Huế có quan hệ chặt chẽ về Nho học nhưng không phải là một công trình duy nhất. Văn Miếu là nơi thờ Khổng Tử cùng các bậc tiên hiền, còn Quốc Tử Giám là cơ sở giáo dục cao cấp của triều Nguyễn.
Khi mới hình thành dưới triều Nguyễn, Quốc Tử Giám được đặt gần khu Văn Miếu. Đến năm 1908, trường được chuyển vào trong Kinh Thành, ở khu vực bên trái Đại Nội. Trong khi đó, Văn Miếu vẫn nằm ở khu vực phía tây Kinh Thành, bên bờ sông Hương. Vì vậy, khi dùng cụm "Văn Miếu - Quốc Tử Giám Huế", cần hiểu đây là hai thiết chế Nho học có chức năng khác nhau và lịch sử vị trí cũng không hoàn toàn giống nhau. Bài chi tiết về Văn Miếu - Quốc Tử Giám Huế nên làm rõ sự khác biệt này thay vì trình bày chúng như một địa điểm duy nhất.
Tên gọi phổ biến "Điện Voi Ré" được dùng cho công trình có tên Long Châu Miếu, một di tích gắn với việc thờ những con voi từng phục vụ trong quân đội triều Nguyễn. Công trình nằm tại khu vực Thủy Biều, không xa Đấu trường Hổ Quyền.
Một số câu chuyện dân gian về Điện Voi Ré gắn với hình ảnh voi chiến trung nghĩa và mối quan hệ giữa người quản tượng với voi trong quân đội. Dù những câu chuyện truyền miệng cần được tách khỏi dữ liệu lịch sử có thể kiểm chứng, bản thân di tích cho thấy vai trò đặc biệt của tượng binh trong đời sống quân sự triều Nguyễn. Khoảng cách gần Hổ Quyền cũng khiến hai điểm thường được đặt cạnh nhau khi tìm hiểu chủ đề này. Phần lịch sử và thông tin tham quan cụ thể có trong bài về Điện Voi Ré Huế.
Trong mô hình nhà nước quân chủ chịu ảnh hưởng Nho giáo, lễ tế Giao là một nghi lễ quan trọng gắn với quan niệm về thiên mệnh và tính chính danh của nhà vua. Đàn Nam Giao đầu tiên của triều Nguyễn được lập năm 1803 tại khu vực An Ninh.
Năm 1806, đàn tế được chuyển đến vị trí hiện nay ở phía nam Kinh Thành Huế. Đây là nơi các vua Nguyễn tổ chức lễ tế Trời - Đất, một trong những nghi lễ quan trọng nhất của triều đình. Không gian của Đàn Nam Giao khác rõ với các cung điện hay công trình hành chính trong Kinh Thành vì đây là một đàn tế lộ thiên với bố cục phục vụ nghi lễ. Nếu muốn xem sâu hơn về cấu trúc đàn tế, lịch sử và cách tham quan, bài Đàn Nam Giao Huế có thông tin chi tiết hơn.
Hổ Quyền được xây năm 1830 dưới thời Minh Mạng tại khu vực Thủy Biều để tổ chức các trận đấu giữa voi và hổ. Các cuộc đấu vừa gắn với việc rèn luyện tượng binh quen với không khí chiến đấu, vừa mang tính trình diễn quyền lực và phục vụ vua, quan cùng người xem.
Công trình có dạng đấu trường lộ thiên, với hệ thống chuồng hổ bố trí quanh khu vực thi đấu. Trận đấu cuối cùng thường được ghi nhận vào năm 1904 dưới thời Thành Thái. Hổ Quyền nằm gần Điện Voi Ré, vì vậy hai di tích có thể được xem như một cặp chủ đề khi tìm hiểu vai trò của voi trong quân đội và đời sống triều Nguyễn. Lịch sử kiến trúc và những đặc điểm còn lại của đấu trường được trình bày kỹ hơn trong bài riêng về Hổ Quyền.
Nếu quan tâm đến kiến trúc cung đình và quá trình một công trình thay đổi vị trí, công năng qua nhiều giai đoạn, Điện Long An là ví dụ rõ nhất.
Nếu muốn hiểu bộ máy hành chính triều Nguyễn vận hành như thế nào ngoài phạm vi nơi ở và thiết triều của nhà vua, Không gian Văn hóa Lục Bộ là điểm trực tiếp nhất. Tàng Thư Lâu bổ sung một khía cạnh khác của hệ thống quản lý: lưu trữ công văn, sổ sách và tài liệu của triều đình.
Với người quan tâm đến giáo dục và Nho học, Văn Miếu và Quốc Tử Giám cho thấy hai chức năng khác nhau: một bên là thờ tự Nho học, một bên là đào tạo nhân tài cho triều đình.
Nghi lễ cung đình gắn rõ nhất với Đàn Nam Giao, nơi dành cho lễ tế Trời - Đất. Trong khi đó, Điện Voi Ré và Đấu trường Hổ Quyền mở ra một góc khác của đời sống triều Nguyễn, liên quan đến tượng binh, tín ngưỡng và những hoạt động trình diễn có sự tham gia của voi.
Nếu muốn tìm hiểu đời sống của hoàng gia trong giai đoạn cuối triều Nguyễn, Cung An Định có giá trị khác với phần lớn những điểm còn lại vì công trình này gắn nhiều hơn với không gian cư trú và sinh hoạt của các thành viên hoàng gia.
Nếu chỉ có thời gian tham quan một nhóm gần nhau, Điện Long An, Tàng Thư Lâu và Không gian Văn hóa Lục Bộ đều nằm trong phạm vi Kinh Thành nên thuận tiện hơn về mặt tổ chức đường đi. Điện Voi Ré và Hổ Quyền cũng nằm khá gần nhau và thường được kết hợp khi tìm hiểu cùng một chủ đề.
Với nhóm công trình nằm trong Kinh Thành như Điện Long An, Tàng Thư Lâu, Không gian Văn hóa Lục Bộ và vị trí hiện nay của Quốc Tử Giám, việc kết hợp với Đại Nội trong cùng ngày tương đối thuận về mặt không gian vì không phải di chuyển sang những khu vực quá xa trung tâm Kinh Thành.
Nhóm nằm ngoài Kinh Thành như Cung An Định, Văn Miếu, Đàn Nam Giao, Điện Voi Ré và Hổ Quyền cần tính thêm thời gian di chuyển. Các điểm này không tập trung thành một cụm duy nhất. Riêng Điện Voi Ré và Hổ Quyền nằm gần nhau nên có thể xem như một cặp điểm khi sắp xếp lịch trình.
Nếu chỉ dành thêm nửa ngày sau khi tham quan Đại Nội, nhóm trong Kinh Thành thường dễ sắp xếp hơn. Nếu muốn xem nhiều điểm phía ngoài, nên chia theo khu vực thay vì cố ghé đủ tám địa điểm trong một lượt.
Đại Nội cho thấy trung tâm quyền lực và nghi lễ của triều Nguyễn, nhưng những công trình ngoài Đại Nội giúp người đọc nhìn rộng hơn về cách một kinh đô vận hành: từ hành chính, lưu trữ, giáo dục, nghi lễ tế trời đến quân sự và đời sống của hoàng gia.
DanangBest phân nhóm các điểm theo vị trí và chức năng để người đọc dễ chọn nơi phù hợp với điều mình quan tâm, thay vì xem đây là một danh sách bắt buộc phải ghé đủ. Mỗi công trình có bài viết chi tiết riêng để tiếp tục tìm hiểu về lịch sử, kiến trúc và thông tin tham quan khi cần.
Đăng ký nhận tin từ Danangbest.com, cơ hội nhận quyền lợi giảm giá riêng biệt.
Để lại bình luận